札薩克圖汗部

(重定向自札薩克圖汗

札薩克圖汗部蒙古语ᠵᠠᠰᠠᠭᠲᠤ ᠬᠠᠨ
ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ
西里尔字母Засагт хан аймаг),一作扎薩克圖汗部,又稱喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟蒙古语ᠵᠠᠭ ᠭᠣᠣᠯ ᠤᠨ
ᠡᠬᠢ ᠪᠢᠳᠡᠷᠢᠶ᠎ᠠ
ᠨᠠᠭᠤᠷ ᠤᠨ
ᠴᠢᠭᠤᠯᠭᠠᠨ
西里尔字母Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулган),是清代喀爾喀蒙古四部之一。康熙三十年(1691年)置。1911年外蒙古獨立後被博克多汗國沿用。1923年,更名為“杭特希爾烏拉省”[1]蒙古語Хан Тайшир уулын аймаг)。其地大致相當於今蒙古國戈壁阿爾泰省以及庫蘇古爾省扎布汗省烏布蘇省的部分地區。

扎萨克图汗部在乌里雅苏台将军辖区的位置(1820年)

沿革 编辑

1596年,被阿巴岱立为汗的喀尔喀右翼长赉瑚尔汗之子素巴第被推举为“扎萨克图汗”,成为第一代扎萨克图汗。皇太极征服漠南蒙古后以右翼蒙古宗主自居,与后金敌对。[2]

康熙二十七年(1688年),厄魯特蒙古準噶爾部入侵喀爾喀三部,此時札薩克圖汗沙喇已被殺,其弟策旺扎布投奔清朝。三十年(1691年),策旺扎布赴多倫諾爾覲見康熙皇帝,受封為札薩克和碩親王,置札薩克圖汗部。次年,編札薩克圖汗部為九旗[3]

  • 札薩克圖汗部中旗(札薩克圖汗旗)
  • 札薩克圖汗部左翼左旗[4]
  • 札薩克圖汗部左翼右旗(《平定朔漠方略》無此旗)
  • 札薩克圖汗部右翼左旗
  • 札薩克圖汗部右翼右旗
  • 札薩克圖汗部左翼前旗
  • 札薩克圖汗部右翼前旗
  • 札薩克圖汗部左翼後旗
  • 札薩克圖汗部右翼後旗

康熙四十二年(1703年),晉封策旺札布為札薩克圖汗。雍正十年(1732年)削策旺札布汗爵,以其叔父之子、右翼左旗札薩克格哷克延丕勒襲札薩克圖汗位,兼管札薩克圖汗旗與右翼左旗,視為一旗。乾隆時札薩克圖汗部增至十八旗,與所附輝特部一旗,共十九旗,會盟於札克河源頭之畢都爾諾爾,满语稱河源為“畢拉色欽”(满语ᠪᡳᡵᠠ
ᠰᡝᡴᡳᠶᡝᠨ
穆麟德轉寫bira sekiyen[5]),故稱札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟[6]

  • 札薩克圖汗部中左翼左旗,康熙三十三年(1694年)置
  • 札薩克圖汗部右翼後末旗,康熙三十六年(1697年)置
  • 札薩克圖汗部中右翼末次旗,康熙四十八年(1709年)置
  • 札薩克圖汗部中右翼末旗,康熙五十三年(1714年)置
  • 札薩克圖汗部右翼右末旗,雍正二年(1724年)置
  • 札薩克圖汗部左翼後末旗,雍正四年(1726年)置
  • 札薩克圖汗部左翼中旗,雍正六年(1728年)置
  • 札薩克圖汗部中右翼左旗,乾隆二十年(1755年)置
  • 札薩克圖汗部中左翼右旗,乾隆二十一年(1756年)置
  • 札薩克圖汗部中左翼末旗,乾隆二十二年(1757年)置
  • 輝特旗,羅布藏後裔。乾隆三十年(1765年)置,授輝特台吉拉克沁噶喇為札薩克一等臺吉,附札薩克圖汗部遊牧[7]

1911年外蒙古獨立博克多汗國依舊沿襲清代的盟旗制度。1919年,北洋軍佔領外蒙古1921年蒙古革命後,北洋軍被驅逐出境,蒙古人民黨上臺執政,封建王公和盟旗体制被废除。1923年,蒙古人民黨當局依據山川河流對全國省、縣進行改名,“札薩克圖汗艾马克”更名為“杭特希爾烏拉省”(蒙古語Хан Тайшир уулын аймаг)。[8]1931年2月18日,廢除杭特希爾烏拉省,設立扎布汗省庫蘇古爾省烏布蘇省科布多省。1940年,又從扎布汗省拆分出戈壁阿爾泰省。1941年12月11日,新設巴彥洪戈爾省[9]

中華民國方面,國民政府於1928年名義上設置蒙古地方,將札薩克圖汗部劃為札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟,直至1946年正式承认其独立,札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟在法理上仍為中華民國領土。

札薩克圖汗部下屬的旗、沙畢 编辑

札薩克圖汗部下屬以下的、沙畢(шавь,本意是“门徒”,指喇嘛门徒所属的封地):[10]

清代旗名 博克多汗時期旗名 設立時間 始封者 下屬蘇木 備註
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼末旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүн гарын адгийн хошуу
阿海扎薩克旗
Ахай засгийн хошуу
1757 一等台吉Дашпунцаг
тэргүүн зэргийн тайж Дашпунцаг
1 [11]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼右旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу
墨爾根扎薩克旗
Мэргэн засгийн хошуу
1757 辅国公巴图吉日嘎拉
улсад туслагч гүн Батжаргал
1 [12]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼右末旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу
達賴扎薩克旗
Далай засгийн хошуу
1724 辅国公Шагж
улсад туслагч гүн Шагж
1 [13]
扎勒堪扎呼圖克圖沙畢
Жалханз хутагтын шавь
扎勒堪扎呼圖克圖沙畢
Жалханз хутагтын шавь
1825 五世扎勒堪扎呼圖克圖·羅桑班覺倫珠
V дүрийн Жалханз хутагт Лувсанбалжирлхүндэв
1923年後改為烏力吉圖巴彥祖爾旗(Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу)[14]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼左旗
Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу
額爾德尼區扎薩克旗
Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу
1694 多罗贝勒根登
төрийн бэйл Гэндэн
2
(另有16個烏梁海鄂拓克)
[15]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼前旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын өмнөд хошуу
清阿齊圖扎薩克旗
Чин ачит засгийн хошуу
1691 辅国公Гүнзэн
улсад туслагч гүн Гүнзэн
1 [16]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼末次旗
Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу
朝克太扎薩克旗
Цогтой засгийн хошуу
1709 一等台吉Намаринзамбу
тэргүүн зэргийн тайж Намаринзамбу
1 [17]
伊拉古克三呼圖克圖沙畢
Ялгуусан хутагтын шавь
伊拉古克三呼圖克圖沙畢
Ялгуусан хутагтын шавь
1867 四世伊拉古克三呼圖克圖Лувсансандив
IV дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсансандив
1926年廢除[18]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼左旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу
車臣扎薩克旗
Сэцэн засгийн хошуу
1691 多罗郡王Сэрэн ахай
төрийн жүн ван Сэрэн ахай
1 [19]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼後旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын умард хошуу
巴特爾扎薩克旗
Баатар засгийн хошуу
1691 一等台吉额尔德尼贡布
тэргүүн зэргийн тайж Эрдэнэгомбо
1 [20]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼中旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад хошуу
衛征扎薩克旗
Үйзэн засгийн хошуу
1728 辅国公拉布丹
улсад туслагч гүн Равдан
1 [21]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼右旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу
額爾德尼扎薩克旗
Эрдэнэ засгийн хошуу
1691 多罗贝勒佐多布
төрийн бэйл Зодов
1 [22]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟附盟的輝特扎薩克旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганд хавсаргасан Хойдын засгийн хошуу
蘇吉格圖扎薩克旗
Сүжигт засгийн хошуу
不詳 辅国公巴济
улсад туслагч гүн Бажи
1 [23]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼左旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу
達爾汗扎薩克旗
Дархан засгийн хошуу
1755 头等台吉普日布策仁
тэргүүн зэрэг тайж Пүрэвцэрэн
1 [24]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟額爾德尼畢昔日勒扎薩克圖汗旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы Эрдэнэ бишрэлт засагт ханы хошуу
札薩克圖汗旗
Засагт ханы хошуу
1691 亲王策旺札布
чин ван Цэвээнжав
3 [25]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼末旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу
岱青扎薩克旗
Дайчин засгийн хошуу
1704 头等台吉玛达卓里克图
тэргүүн зэрэг тайж Мада зоригт
1 [26]
諾門罕呼圖克圖沙畢
Номун хан хутагтын шавь
比格勒諾門罕呼圖克圖沙畢
Бигэрийн номун хан хутагтын шавь
1723 一世諾門罕呼圖克圖Лувсангэлэг
I дүрийн Номун хан хутагт Лувсангэлэг
[27]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼右旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын баруун этгээдийн хошуу
伊勒登扎薩克旗
Илдэн засгийн хошуу
1691 固山贝子Бүүвэй
хошууны бэйс Бүүвэй
1 [28]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼前旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын өнмөд хошуу
約斯特扎薩克旗
Ёст засгийн хошуу
1691 一等台吉Үржин
тэргүүн зэргийн тайж Үржин
1 [29]
伊特格濟圖扎薩克旗
Итгэмжит засгийн хошуу
1912 一等台吉达喜策仁
улсад туслагч гүн Дашцэрэн
1 1912年博克多汗國新設。[30]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼後末旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын умар адгийн хошуу
畢西日勒圖扎薩克旗
Бишрэлт засгийн хошуу
1697 一等台吉哈马岱青
тэргүүн зэргийн тайж Хамар дайчин
1 [31]
喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼後旗
Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын умард хошуу
濟農扎薩克旗
Жонон засгийн хошуу
1691 一等台吉索诺木-伊希扎布
улсад туслагч гүн Соном-Ишжав
1 [32]

封爵 编辑

爵二十有二:扎薩克圖汗兼多羅郡王一人;附公品級三等台吉一人,由輔國公降襲;郡王品級扎薩克多羅貝勒一人;扎薩克鎮國公二人,一由貝勒降襲,一由扎薩克台吉晉襲;扎薩克輔國公六人,一由貝子降襲;附輔國公一人;扎薩克一等台吉八人;附輔國公一人;輝特扎薩克一等台吉一人。

札薩克圖汗世系 编辑

世代 年份 备注
第一代 素巴第 ?-?
第二代 諾爾布 ?-? 素巴第子
第三代 旺舒克 ?-? 諾爾布子
第四代 成袞 ?-1684年 旺舒克弟
第五代 沙喇 1684年-1687年 成袞子。
第六代 策旺札布 1703年-1732年 沙喇弟。朋素克喇布坦族侄。1691年封為和碩親王,1703年詔加汗號。
第七代 格哷克延丕勒[33] 1732年-1741年 朋素克喇布坦子。1732年襲汗號兼郡王。
第八代 巴勒達爾 1741年-1770年 格哷克延丕勒子
第九代 齊旺巴勒齋 1770年-1791年 巴勒達爾子
第十代 布尼拉忒納 1791年-1823年 齊旺巴勒齋子
第十一代 瑪呢巴咱爾 1823年-1840年 布尼拉忒納子
第十二代 車林端多布 1840年-1877年 瑪呢巴咱爾子
第十三代 多爾濟帕拉瑪 1877年-1898年 車林端多布子
第十四代 索特木那木坦 1898年-1912年 多爾濟帕拉瑪子

相關條目 编辑

注釋及徵引文獻 编辑

  1. ^ 苏联科学院、蒙古人民共和国科学委员会编,《蒙古人民共和国通史》下部第一编
  2. ^ 乌云毕力格. 清太宗与喀尔喀右翼扎萨克图汗素班第的文书往来——兼谈喀尔喀—卫拉特联盟的形成. 西域研究. 2008, (2): 1–8. 
  3. ^ 《平定朔漠方略》卷十二載八旗,無左翼右旗。據光緒《會典事例》卷九百七十及嘉慶《一統志》補出
  4. ^ 《平定朔漠方略》:“扎薩克郡王色稜阿海管西路左翼左軍事。”光緒《會典事例》載,乾隆二十一年始置札薩克。
  5. ^ 《清史稿》地理志
  6. ^ 《清史稿》作“札克畢賴色欽畢都里雅諾爾盟”。
  7. ^ 光緒《會典事例》卷九百七十理藩院封爵外札薩克二
  8. ^ Засагт хан аймаг. Монголын түүх. 2016. 
  9. ^ ЦАГДААГИЙН ГАЗРЫН ТҮҮХИЙН ТАНИЛЦУУЛГА
  10. ^ О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР
  11. ^ Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  12. ^ Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  13. ^ Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  14. ^ Жалханз хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)
  15. ^ Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  16. ^ Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  17. ^ Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  18. ^ Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)
  19. ^ Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  20. ^ Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  21. ^ Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  22. ^ Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  23. ^ Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  24. ^ Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  25. ^ Засагт ханы хошуу (Засагт хан аймаг)
  26. ^ Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  27. ^ Бигэрийн номун хан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)
  28. ^ Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  29. ^ Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  30. ^ Итгэмжит засгийн хошуу
  31. ^ Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  32. ^ Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)
  33. ^ 以下見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳

延伸阅读 编辑

[]

 清史稿/卷521》,出自趙爾巽清史稿

參考書目 编辑

  • 清史稿》,中華書局點校本
  • 譚其驤 等,1974,《中國歷史地圖集》,北京:中國地圖出版社
  • 祁韻士 著,張穆 改定,包文汉 整理,1987,《清朝藩部要略稿本》,哈尔滨:黑龙江教育出版社
  • 《蒙古族通史》,本书编写组,2001,北京:民族出版社